پرونده ویژه: سیر مطالعاتی ولایت فقیه

تاریخ ارسال:08:01 1396/04/11
پرونده ویژه: سیر مطالعاتی ولایت فقیه

پرونده ویژه: سیر مطالعاتی ولایت فقیه

مقدمه
ولایت فقیه یکی از مهم­ترین مباحث در اندیشه سیاسی اسلام است و بنای اندیشه سیاسی شیعی بر اساس ولایت شکل گرفته است. این مفهوم طی سده­های گذشته از زوایای مختلف توسط علما و دانشمندان مسلمان مطرح شده است و به اشکال گوناگون به این مبحث پرداخته شده است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران جدی­ترین و مهم­ترین عرصه به کارگیری نظریه ولایت فقیه در عمل به وجود آمد و حضرت امام خمینی به عنوان بنیانگذار این انقلاب توانستند مفهوم ولایت فقیه را در امور مختلف اجرا کنند. برای شناخت و تبیین این اندیشه تلاش­های زیادی صورت گرفته و سعی شده که این موضوع از جهات مختلف تبیین شود. از سوی دیگر، بسیاری از علاقه­مندان نیز به دنبال شناخت هرچه بهتر و صحیح­تر این موضوع هستند. یکی از راه‌هایی که می­تواند حد واسط بین اندیشمندان و علاقه­مندان به این موضوع باشد معرفی کتاب­های مفید در این موضوع در قالب سیر مطالعاتی است که در این کتاب به آن پرداخته شده است. درباره این کتاب چند نکته مهم وجود دارد که ذیلاً به آن­ها اشاره می­شود:
1. در این طرح، مخاطبین بر اساس میزان سواد و اطلاع از موضوع ولایت فقیه، به سه سطح عمومی، دانشجویی و فرهیخته تقسیم شده­اند. بر اساس این سطح بندی، افرادی که اطلاع کمی نسبت به موضوع ولایت فقیه دارند، به عنوان سطح عمومی در نظر گرفته شده­اند. سطح دانشجویی مربوط به کسانی است که در فضای دانشجویی هستند و از موضوع ولایت فقیه اطلاعات بیشتری دارند و سطح فرهیخته هم برای کسانی است که با مباحث ولایت فقیه آشنایی کامل علمی دارند و قصد دارند در سطحی بالاتر به این موضوع بپردازند. در این کتاب به دلیل اینکه سن، ملاک دقیقی برای تقسیم­بندی نیست، بیش­تر به دانش افراد توجه شده است. به عنوان مثال اگر دانشجویی دانش کافی در موضوع ولایت فقیه دارد، می­تواند شروع به مطالعه کتب سطح فرهیخته بنماید.
2. در این کتاب یک دسته­بندی حداقلی در موضوع ولایت فقیه انجام شده و هر کتاب به ناچار در دسته­ای خاص قرار گرفته است، اما باید توجه داشت که این دسته­بندی نمی­تواند کامل و دقیق باشد زیرا در بسیاری از کتب معرفی شده، موضوعات متنوعی وجود دارد و نمی­توان آنها در یک دسته مشخص قرار داد. با وجود این سعی شده تا نزدیک­ترین دسته به موضوع کتاب انتخاب گردد که همین موضوع سبب شده تا برخی از کتاب­ها در دو سطح تکرار شوند.
3. در زمینه ولایت فقیه تلاش‌های فراوانی صورت گرفته و کتب نسبتاً زیادی نوشته شده است، اما در این طرح سعی گردیده بیش­تر از کتب موجود در بازار و کتاب­هایی که اخیراً منتشر شده­اند، استفاده شود.
4. توضیح اجمالی در مورد کتاب­ها و توصیف بخش­های مختلف هر کتاب از دیگر ویژگی­های این کتاب بوده است که امیدواریم مورد قبول جامعه مخاطب قرار گیرد.        

 

سطح عمومی

الف) مبانی نظری ولایت فقیه
1.         ولایت
نویسنده: آیت الله العظمی خامنه­ای
ناشر:موسسه فرهنگی قدر ولایت
كتاب حاضر مجموعه شش سخنرانى پیرامون مسأله ولايت است كه در سال 1353(چهار سال قبل از پيروزى انقلاب) در ماه مبارك رمضان، در مسجد امام حسن مجتبى× مشهد مقدس توسط رهبر معظم انقلاب اسلامى حضرت آيت الله العظمی سيدعلى خامنه‌اى ايراد شده است.

در فصل اول این کتاب به مفهوم ولایت و ولایت ولی خدا پرداخته شده است. بخش دوم کتاب به پیوندهای امت اسلامی می‌پردازد که شامل روابط داخلی و خارجی می‌شود. گفتار سوم با عنوان بهشت ولايت،‏ شامل‏ ولايت فردی و ولايت در جامعه‏ می‌باشد. گفتار چهارم پيرامون ولايت‏ بوده و شامل ابعاد ولايت‏ و این مساله که ولی امر مسلمين مجری حكم خداست، می‌باشد. گفتار پنجم پيرامون ولايت‏ و شامل ولايت طاغوت و جامعه شناسی كوفه‏‏ است. گفتار ششم پيرامون ولايت بوده و با موضوع هجرت‏، به هجرت فردی و هجرت گروهی‏ می­پردازد.
2.       ولایت فقیه به زبان ساده
نویسنده: جواد محدثی
ناشر: بوستان کتاب
ولایت فقیه که تداوم رهبری امامان در عصر غیبت و محور وحدت امت اسلامی است، از مهم‌ترین اصول «قانون اساسی» و پشتوانه نظام اسلامی در ایران به حساب می‌آید و اعتقاد آگاهانه به این مساله، ضروری است.  کتاب حاضر، این اصل مهم و مترقی را با ریشه‌های دینی و عقلی آن به زبانی ساده برای جوانان تبیین می‌کند که پاسخی بر شبهه‌افکنی‌های مخالفان ولایت فقیه است.
نکته قابل توجه این است که پیچیده‌ترین مسائل فکری و سنگین‌ترین مطالب علمی اگر قدم به قدم و روان مطرح شوند و با مقدمات روشن به نتیجه منتهی شوند، به راحتی برای همه قابل درک و هضم و پذیرش خواهند بود. «ولایت فقیه» هم یکی از این موضوعات است. هر چند این موضوع، یکی از مسائل عمده در فقه استدلالی است و فقها و دانشمندان اسلامی در اثبات آن به منابع دینی و روایات و فتواهای علما استناد کرده و با دلایل عقلی و نقلی آن را طرح می‌کنند ولی می‌توان با بیانی ساده‌تر نیز آن را تبیین کرد. این کار در این کتاب انجام شده است.
3.       نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه
نویسنده: آیت الله مصباح یزدی
ناشر:مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی
اين مجموعه بر گرفته از سخنرانی‌ها، مقالات، كتاب‌ها و جلسات پرسش و پاسخ آيه اللّه مصباح يزدی است كه آقای محمد مهدی نادری قمی آن­ها را تنظيم و تحقيق نموده و به رشته تحرير در آورده است. فصول کتاب عبارتند از:
فصل اول: ولايت فقيه؛ ضرورت بحث و پيش فرض ها
فصل دوم: رابطه دين با سياست
فصل سوم: نقش مردم در حكومت اسلامی
فصل چهارم: اثبات ولايت فقيه
فصل پنجم: مفهوم ولايت مطلقه فقيه
فصل ششم: خبرگان و ولايت فقيه
    بحثی ساده و کوتاه پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه
نویسنده:  آیت الله مصباح یزدی
ناشر: چاپ و نشر بين­الملل
اين کتاب در نه بخش با عناوين ضرورت بحث حکومت اسلامي، ضرورت قانون براي جامعه، صفات قانونگذار، علت تفاوت قوانين الهي در جوامع اسلامي، تزاحم دو حکم و ملاک اهميت، ضرورت مجلس قانونگذاري در نظام اسلامي، دستگاه حکومت در نظام اسلام، اختيارات، شرايط و وظايف حاکم اسلامي و ولايت فقيه به رشته تحرير درآمده است.
بخش اول با عنوان ضرورت بحث حکومت اسلامي، مباحثی درباره اسلامي بودن نظام، شناخت اسلام، عامل حفظ نظام، حکومت اسلامي، حاکميت اسلام، قانونگذاري و اجرا را مطرح نموده و شامل خلاصه و پرسش مي­باشد. در بخش دوم درباره مفهوم قانون، ضرورت قانون براي جامعه، ضرورت الهي بودن قانون بحث می­شود. در بخش سوم درباره توحيد و شرک در مسئله قانونگذاري، ويژگي­هاي قانون گذاري از ديدگاه قرآن سخن گفته شده و در بخش چهارم راه­هاي کشف قانون خدا براي فقيه اعلم، منشا تغيير حکم در مقام ثبوت، تغيير حکم تابع تغيير زمان، تغيير حکم تابع تغيير قيد موضوع، قيدهاي عيني و اعتباري مورد بحث واقع شده است.  در بخش پنجم کتاب به تزاحم دو حکم و ملاک اهميت پرداخته شده و مطالبي پيرامون احکام، ملاک­ها، ملاک قوي­تر و رفع تزاحم بیان شده است. در بخش ششم به تبیین موضوعات وضع قوانين براساس اصول تغييرناپذير يا يک موضوع و چند عنوان، اعمال ولايت عامل حفظ وحدت، شوراي قانونگذاري، خبرگان تعيين مرجع، طرحي جديد براي مجلس شورا و امتيازات اين طرح پرداخته شده است. بخش هفتم شامل موضوعات دستگاه حکومت و حاکم در نظام اسلامي، ضرورت قوه مجريه، ضرورت قوه قضاييه، دلايل ديگر ضرورت قوه مجريه و حکومت و دلايل غيراختصاصي بر ضرورت حکومت می­باشد. بخش هشتم به اختيارات، شرايط و وظايف حاکم اسلامي، شرايط متصديان امور حکومتي، شناخت قانون، تقوا، کارداني و دلايل قرآني بر اين شرايط اشاره دارد.
در بخش پاياني کتاب به موضوع حکومت و رهبري در عصر غيبت و شرايط رهبری اشاره شده و شرایطی چون آگاهي کافي از اسلام، تقوا، تدبير و مديريت مورد بررسی قرار گرفته­اند و در ادامه مباحث حکومت اصلي، دلايل نقلي بر ولايت فقيه، ريشه ولايت فقيه، مشروعيت نظام با امضاي ولي فقيه تبیین و بررسی شده­اند.
5.       ولایت فقیه؛ مبانی، ادله و اختیارات
         نویسنده: مهدی هادوی تهرانی
         ناشر:  کانون اندیشه جوان
این کتاب گزارشی فشرده از مبانی فكری حكومت اسلامی و پايه‏های كلامی و فقهی آن است. در بخش نخست با عنوان «مقدّمات» تلاش شده اساسی‏ترين پرسش‏های كلامی در زمينه حكومت دينی به طور عامّ و حكومت اسلامی به طور خاصّ پاسخ داده شود.
در بخش دوم، با عنوان «ولايت فقيه» پيشينه‏های تاريخی و ادلّه عقلی و نقلی، حدود و شرايط ولايت فقيه بيان شده و به مشهورترين و شايد جديدترين شبهات مربوط به آن پاسخ داده شده است.
6.       ولایت فقیه (حدود اختیارات و وظایف)
نویسنده:  محسن شیخ­الاسلامی
ناشر: کانون اندیشه جوان
کتاب حاضر مشتمل‌ بر شش‌ مبحث‌ است‌. در مبحث‌ اوّل‌ واژگان‌ و الفاظ‌ اصلي‌ مانند مفاهيم‌ حكومت‌ اسلامي‌، دموكراسي‌، ولايت‌، ولايت‌فقيه‌، ولايت‌ انتصابي‌ فقيه‌، ولايت‌ انتخابي‌ فقيه‌، مرجعيت‌، وكالت‌، حاكميت‌ و مشروعيت‌ تبيين‌ گرديده‌ است‌.
در مبحث‌ دوم‌ نظريه‌هاي‌ مختلف‌ در انديشه‌ سياسي‌ غرب‌ و انديشه‌ سياسي‌ اسلام‌ و خصوصاً فقه‌ سياسي‌ تشيع‌ پيرامون‌ اختيارات‌ رهبران‌ حكومت‌ها مورد بررسي‌ قرار گرفته‌ و تلاش‌ شده ‌ ضمن ‌بررسي‌ تطبيقي‌ ميان‌ اين‌ نظريّات‌، جمع‌بندي‌ و طبقه‌بندي‌ انواع‌ رهبري‌ نيز ارائه‌ گردد.
در مبحث‌ سوم‌، جايگاه‌ نظريه‌ ولايت‌ فقيه‌ در انديشه‌ سياسي‌ شیعه مورد بررسي‌ قرارگرفته‌ و تلاش‌ شده‌ است‌ تا ديدگاه‌ فقهي‌ علماي‌ طرفدار ولايت‌ فقيه‌ در حد ميسور ارائه‌ گردد. نكته‌ قابل‌ توجه‌ آن‌ است‌ كه‌ عده‌اي ‌از عالمان‌ شيعي‌ در نظريّات‌ خود صرفاً به‌ شواهد نقلي‌ بسنده‌ نموده‌اند. حال‌ آن­كه‌ برخي‌ ديگر، خصوصاً امام‌ خميني ، علاوه‌ بر تكيه‌ بر شواهد نقلي‌ بر دلايل‌ و مستندات‌ عقلي‌ نيز در نظريّات‌ خود استناد نموده‌اند.
در مبحث‌ چهارم‌، اختيارات‌ داخلي‌ ولي‌ فقيه‌ در قلمرو حكومت‌اسلامي‌ و اختيارات‌ ولي‌ّ فقيه‌ از ديدگاه‌ علمايي‌ همچون‌ ملا احمد نراقي‌ و امام‌ خميني بیان شده‌ است‌.
در مبحث‌ پنجم‌، اختيارات‌ ولي‌ّ فقيه‌ در خارج‌ از قلمرو حكومت ‌اسلامي‌ مورد بررسی قرار گرفته و تلاش‌ شده‌ است‌ تا به‌ اين‌ سؤال‌ پاسخ‌ داده‌ شود كه‌ آيا عوامل‌ محيطي‌، محدوديت­هاي‌ جغرافيايي‌ و تمايز حاكميت‌هاي‌ مستقل‌ در ميان‌ دولت‌هاي‌ موجود در عرصه‌ جهاني‌ مي‌تواند در برابر اعمال ‌صلاحيت‌ها و اختيارات‌ ولي‌ّ فقيه‌ محدوديت­هايي‌ را ايجاد نمايد؟ همچنين‌، آيا تقسيم‌ اختيارات‌ ولي‌ّ فقيه‌ به‌ اختيارات‌ درون‌ مرزي‌ (داخلي‌) وبرون ‌مرزي‌ (خارجي‌) مناسب‌ و صحيح‌ است؟‌ در مبحث‌ ششم‌، اختيارات‌ رهبران‌ حكومت‌ها در قوانين‌ اساسي ‌كشورهايي‌ همچون‌ آلمان‌، فرانسه‌، انگلستان‌ و آمريكا بررسي‌ شده‌ است و به­صورت مقایسه­ای با اختيارات‌ رهبري‌ در جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ مورد مطالعه‌ قرار گرفته‌ است‌.
مبحث‌ هفتم‌ اين‌ پژوهش‌ به‌ طرح‌ شبهات‌ و سؤالات‌ مطرح‌ شده ‌پيرامون‌ ولايت‌ مطلقه‌ فقيه‌ و اختيارات‌ ولي‌ّ فقيه‌ پرداخته‌ است‌.
و نهايتاً مبحث ‌پاياني ‌پژوهش ‌به ‌نتيجه‌گيري ‌تحقيق‌ اختصاص‌ يافته‌ است‌.
7.       ولایت، رهبری و روحانیت
نویسنده:  سیدمحمد حسینی بهشتی
ناشر: بنیاد نشر آثار و اندیشه­های شهید دکتر آیت الله بهشتی
این كتاب مجموعه‏ای از گفتارها و نوشتارهايی از شهيد آيت الله دكتر بهشتی پيرامون موضوع ولايت، مسئله رهبری و نهاد روحانيت است. با توجه به اين­كه دكتر بهشتی خود در سلك روحانيت بوده و در مديريت فعاليت‏های اجتماعی مشاركتی فعال داشته و در شكل‏گيری نهضت انقلابی مردم ايران و نهادهای بنيادين نظام جمهوری اسلامی نقشی مؤثر ايفا نموده، ديدگاه­ها و نقطه نظراتی كه طی اين گفتارها و نوشتارها مطرح می‏شود از دو جهت دارای اهميتی بسيار است.
نخست اين­كه مصدر اين مباحث عالم دينی روشن بين زمان‏شناسی است كه از واقعيت­های اجتماعی تحليلی عميق و دركی گسترده دارد و بر اين اساس تلاش می‏كند تا پاسخ پرسش­های مطرح در اين زمينه‏ها را با مراجعه به منابع و ماخذ انديشه اسلامی استنباط و استخراج كند و ديگر اين­كه راه را برای شناخت بهتر بخشی از ابعاد انديشه يكی از رهبران انقلاب اسلامی و بنيانگذاران جمهوری اسلامی هموار می‏سازد.
نكته شايان توجه در مورد گفتارها و نوشتارهایی كه در اين كتاب آمده اين است كه بخشی از آن­ها در فضای پيش از انقلاب اسلامی و غالبا در جمع‏ افرادی مطرح شده است كه دارای دانش دينی مناسبی بوده‏اند و به نسبت گفتارهايی كه در سال­های پس از انقلاب برای عموم مردم ايراد شده از بار علمی و نظری بيشتری برخوردار هستند.
ب) تاریخچه
1.         پیشینه تاریخی نظریه ولایت فقیه
نویسنده:  احمد جهان بزرگی
ناشر:  کانون اندیشه جوان
در این‌ نوشتار که‌ در واقع‌ نگاهی‌ کوتاه‌ و اجمالی‌ به‌ موضوع‌ «ولایت‌ فقیه» در بستر تاریخی‌ آرای‌ فقیهان‌ دارد، موضوعاتی‌ چون‌ جایگاه‌ مبحث‌ ولایت‌ فقیه‌ در کلام، شیوه‌ عملی‌ و نظری‌ مواجهه‌ برخی‌ فقیهان‌ با مسئله‌ حکومت‌ در عصر خود و انتصابی‌ بودن‌ حاکمیت‌ فقیه‌ از جانب‌ امام‌ معصوم‌(ع) بررسی شده است.
د) شبهات
1.         پرسش­ها و پاسخ­ها
نویسنده:  آیت الله مصباح یزدی
ناشر:  موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
اين كتاب مجموعه پاسخ‌های آیت الله مصباح یزدی به پرسش‌های مطرح شده در نشست‌های مختلفی است كه با حوزويان و دانشگاهيان داشته اند. جلد اول كه با عنوان ولايت فقيه و خبرگان به چاپ رسيده است، در چهار فصل به مباحث ذيل پرداخته است:
فصل اول: درباره مشروعيت و مقبوليت و مفهوم و ملاك هريك از اين دو، نقش مردم در حكومت، ملاك ترجيح مشروعيت بر مقبوليت، سرنوشت حكومت دينی در صورت فقدان مقبوليت همگانی، و مسئله انتخابات مجدد برای تعيين نظام را مورد بحث قرار داده است.
فصل دوم مبحث دموكراسی و اسلام، نسبت دين با دموكراسی غربی را مورد بررسی قرار داده است.
فصل سوم: در این فصل ولايت فقيه تنها شكل حكومت دينی در زمان غيبت دانسته شده است. سپس به پرسش‌هايی با عناوين ذیل پاسخ داده شده است: پيشينه نظريه ولايت فقيه، اختيارات ولی فقيه، قلمرو ولايت فقيه (از حيث اطلاق و تقييد)، ولی فقيه و نياز به تخصص‌های متعدد در اداره امر حكومت، ولی فقيه و فقهای ديگر، چگونگی انتقاد از ولی فقيه، علت دوره ای نبودن ولايت فقيه و قداست ولی فقيه.
  فصل چهارم: با عنوان «خبرگان رهبری» به پرسش‌هايی درباره مقايسه اعتبار رأی مستقيم و غيرمستقيم مردم، شبهه دور در تعيين رهبر، ضرورت فقاهت خبرگان، متخصصان غيرفقيه و راه يابی به مجلس خبرگان پاسخ داده است.
در جلد دوم كتاب، مباحث ولايت فقيه و خبرگان رهبری، در سه فصل مورد بررسی قرار گرفته است:
فصل اول: با موضوع ولايت فقيه به پرسش‌هايی از قبيل ولايت فقيه، ولايت يا وكالت، هم زمانی چند حكومت اسلامی و ارائه طرحی قابل قبول، جايگاه مراجع در نظام ولايی و رابطه آنان با ولی فقيه، ولايت فقيه و تغيير احكام، پاسخ داده است.
فصل دوم: درباره خبرگان رهبری به پرسش‌هايی در زمينه موضوعاتی مانند مجلس خبرگان از نگاه فقه شيعه، جايگاه و وظايف مجلس خبرگان در نظريه انتخاب يا انتصاب، شبهه هم زمانی انحلال مجلس خبرگان با عزل رهبری پاسخ می‌دهد.
فصل سوم: با عنوان «حكومت دينی» دليل ناسازگاری اسلام با سكولاريسم بيان می‌شود.
در جلد سوم كتاب با عنوان «دين و مفاهيم نو، نظارت استصوابی» اين مباحث مطرح می‌شود:
    تعريف دين و فرهنگ و رابطه آن دو با هم
    رابطه دين و آزادی
    اسلام و جامعه مدنی
    مدارا و خشونت در اسلام
    دين و انديشه‌های التقاطی (قرائت‌های مختلف و بدعت ها)
    اسلام و توسعه سياسی
    علل انحراف برخی از روشن­فكران مسلمان
    لزوم تقويت معنويات
    نظارت استصوابی
    خاتمه: دليل سكوت رهبری و مراجع در برابر پاره ای از انحرافات
جلد چهارم با عنوان آزادی و پلوراليسم در دو بخش به اين مباحث می‌پردازد:
بخش اول: که با عنوان آزادی مطرح شده است، مباحثی مانند مفهوم و تعريف آزادی، دين داریْ حق يا تكليف، تعارض يا تسالم دين با آزادی، حدود آزادی، معنای آيه {لاَ اِكرَاهَ فِی الدِّينِ}، ليبراليسم و اصول آن، اسلام و ليبراليسم، آزادی بيان و آزادی مطبوعات تبیین و بررسی شده­اند.
بخش دوم: با عنوان پلوراليسم مباحثی از قبيل عرصه‌های مختلف پلوراليسم، مفهوم پلوراليسم دينی، پلوراليسم دينی در بعد نظری و عملی، صراط‌های مستقيم، دلايل پلوراليسم، و انگيزه‌های پيدايش پلوراليسم، مطرح شده است.
2. دین و سیاست، ولایت فقیه و جمهوری اسلامی
نویسندگان: حمیدرضا شاکرین، علیرضا محمدی
ناشر:  نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها
کتاب «دین وسیاست، ولایت فقیه، جمهوری اسلامی»، دفتر پانزدهم از مجموعه کتاب­های «پرسش­ها و پاسخهای دانشجویی» است که توسط اداره مشاوره و پاسخ به سؤالات نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه­ها تهیه شده است.
این کتاب به 99 پرسش دانشجویان در موضوعات زیر پاسخ داده است:
جدایی دین از سیاست، حکومت پیامبر و امام، سکوت امام علی(ع) ، حکومت اسلامی در عصر غیبت، روحانیت و سیاست، قداست دین و آلودگی سیاست، مفهوم ولایت فقیه، دلایل ولایت فقیه، ولایت فقیه و عقل بشری، ولایت فقیه و خطاپذیری، شرایط ولی فقیه، مشروعیت ولایت فقیه، نصب و انتخاب ولی فقیه، اختیارات ولی فقیه، ولایت فقیه و مسلمانان جهان، نظارت بر ولایت فقیه، ولایت فقیه و مشکلات اجتماعی، شورای نگهبان و نظارت استصوابی، مجمع تشخیص مصلحت نظام، شیوه انتخاب خبرگان رهبری، عملکرد حضرت آیت­الله خامنه­ای، شبهه عزل و شبهه دور.
این کتاب به شکل پرسش و پاسخ گردآوری شده است و در پاسخ به هر سئوال تلاش شده که با در نظر گرفتن سطح علمی سئوال­کننده که دانشجویان می­باشند، پاسخی اقناع کننده و وافی ارائه گردد.

 

 

سطح دانشجویی

الف) مبانی نظری ولایت فقیه
1.    ولایت فقیه
نویسنده: امام خمینی
ناشر:  مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

امام خمينی در كتاب «ولايت فقيه» با عنايت و تأكيد بسيار، اصل «ولايت»- كه ‏اساس و پايه تمام وظايف است- به خصوص ولايت در امر حكومت و جنبه‏های سياسی آن را مورد بررسی قرار داده‏اند. ایشان علاوه بر تبيين عوامل سياسی و اجتماعی كه سبب شده است تا اين مهم ترين موضوع اسلامی مورد بی‏اعتنايی قرار گيرد، در ضمن بحث-های ‏استدلالی فقهی، به برنامه‏ريزی عملی برای تحقق ولايت فقيه در امر حكومت با مطرح كردن راه‏های مشخص نيز توجه داشته‏اند.
حضرت امام در اين كتاب مواردی را به عنوان دلايل ضرورت تشكيل حكومت اسلامی ذكر می‏كنند كه عبارتند از:
 1- عمل پيامبر در تشكيل حكومت.
2- ضرورت استمرار اجرای احكام الهی كه فقط در زمان پيامبر ضرورت ندارد بلكه برای هميشه است.
3- ماهيت و كيفيت قوانين اسلام كه بدون حكومت قابل اجرا نيست. مثل: احكام مالی، دفاع ملی، و احكام حقوقی و جزايی.
امام خمينی پس از بيان مستدل ضرورت حكومت اسلامی، به سابقه تاريخی انحراف از اين اصل (كه به عصر بنی اميه بازمی‏گردد و در دوران بنی عباس ادامه می‏يابد) اشاره می‏كنند. حضرت امام تأكيد می‏كنند كه عقل و شرع بر قيام برای تغيير وضع موجود حكم می‏كنند، پس وقوع يك انقلاب سياسی ضرورت می‏يابد و علاوه بر ضرورت جلوگيری از حكومت طاغوتی و لزوم ايجاد زمينه لازم برای حكومت اسلامی و پياده شدن احكام اسلام، لزوم وحدت امت اسلامی كه بر اثر عوامل گوناگون داخلی و خارجی دچار تفرقه شده و نيز لزوم نجات مردم مظلوم و محروم كه از تكاليف الهی مسلمين به خصوص ‏علما می‏باشد، انجام يك انقلاب سياسی را ضروری می‏سازد.
بخش مهمی از كتاب «ولايت فقيه» به بيان فرق حكومت اسلامی با ساير حكومت ها اختصاص يافته است و به اين نكته اشاره شده است كه حكومت اسلامی نوع خاصی از حكومت مشروطه است، يعنی مشروط به قوانين اسلام؛ حضرت امام در ادامه مباحث ولايت فقيه به شرايط زمامدار كه مستقيماً ناشی از طبيعت روش حكومت اسلامی است اشاره می‏كند و می‏فرمايد: پس از شرايط عامه مثل عقل و تدبير برای زمامدار دو شرط اساسی وجود دارد كه عبارتند از: علم به قانون و عدالت. ولايت فقيه در عصر غيبت موضوع مباحث بعدی كتاب است.
حضرت امام پس از اين مباحث به هدف‏های عالی حكومت و ویژگی های لازم برای حاكم‏ اشاره می‏كنند و با ذكر اخبار و استدلال بر آن ها به اثبات ولايت برای فقيه در معنای تصدی حكومت می‏پردازند كه قسمت اعظم اين كتاب را همين مباحث تشكيل می‏دهد. بخش پايانی كتاب به ضرورت برنامه‏ريزی مبارزه طولانی برای رسيدن به اين هدف الهی اختصاص يافته است.
2.    مبانی حکومت اسلامی
نویسنده: حسین جوان آراسته
ناشر:  بوستان کتاب
این كتاب مشتمل بر يك مقدمه و سه بخش است. بخش اول به مباحث اسلام و سياست می‏پردازد؛ بخش دوم به حاكميت و ولايت و بخش سوم به نظريه‏های فقها در ارتباط با حكومت اختصاص يافته است. در پايان كتاب نیز سه پيوست وجود دارد. پيوست اول برای آشنايی با ساير نظام‏های سياسی نيم‏نگاهی به اين نظام‏ها دارد. رابطه دين با آزادی و جامعه مدنی نيز به لحاظ اهميت و ارتباط آن ها با مباحث كتاب، بررسی شده است.
از آن‏جا كه در تدوين اين اثر، آموزشی بودن آن مورد توجه بوده است، مباحث آن به شيوه زير ارائه شده است:
- ارائه گزيده‏ای از مطالب هر فصل در پايان آن.
- آوردن چكيده‏ای از كل مباحث هر بخش در پايان بخش.
- طرح سؤالاتی در دو قسمت پرسش (مربوط به متن) و پژوهش (خارج از متن) در پايان هر بخش.
- استفاده از منابع دست اول در حدّ امكان.
- معرفی منابع تكميلی مربوط به هر بخش جهت مراجعات پژوهشی در پايان هر بخش.
3.    نظریه سیاسی اسلام(2 جلد)
نویسنده: آیت الله مصباح یزدی
ناشر:  مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی
اين كتاب در دو جلد با عنوان‌های «قانون‌گذاری» و «كشورداری» چاپ شده است و شامل مجموعه سخنراني‌های آیت الله مصباح یزدی پيش از خطبه‌های نماز جمعه تهران است كه تنظيم و نگارش آن را حجت‌الاسلام والمسلمين آقای كريم سبحانی بر عهده داشته است.
مباحث اصلی كتاب از اين قرارند:
ـ آيا دين، در زمينه سياست و حكومت نيز ديدگاه و نظريه خاصی دارد، يا ساحت قدسی دين مبرّای از اين امور دنيايی است؟
ـ آيا نظريه سياسی اسلام، تأسيسی است و اسلام حرف تازه‌ای در سياست و حكومت دارد، يا امضايی است و يكی از اشكال حكومت و سياست بشری را به رسميت مي‌شناسد؟
ـ ماهيت حكومت اسلامی چيست؟ آيا از نوع تئوكراسی (حكومت خدايی، آن‌چنان‌كه در مسيحيت مطرح است)، ديكتاتوری، يا دموكراتيك است و يا ماهيت ديگری دارد؟ اركان حكومت اسلامی كدام‌اند؟
ـ شكل حكومت اسلامی چگونه است؟ سلطنتی، جمهوری، تئوكراسی يا گونه‌ای ديگر؟
ـ نقش مردم در حكومت اسلامی چيست؟
ـ مباحث تاريخی در باب حكومت اسلامی؛ سير تشكيل حكومت اسلامی در طول تاريخ و ....
4.    درآمدی بر تحول نظریه دولت در اسلام (درباره نظریه ولایت فقیه)
نویسنده:  احمد جهان بزرگی
ناشر:  پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
موضوع این کتاب، تاریخ تطور نظریه دولت در اسلام به‌ ویژه نظریه ولایت فقیه است که به نظریه‌های موجود در کتاب‌ها و آثاری که گاهی کاملا مغفول مانده اند، اختصاص دارد و به اعمالی نیز که ناظر بر بنیان‌گذاری، پایداری، تأکید و تأیید این نظریه در زمان‌های گذشته بوده‌اند، می پردازد؛ اعمالی که در نظریه‌پردازی‌های امروز درباره دولت اسلامی و ولایت فقیه به تدریج جای شان را باز می‌کنند. البته فهم درست نظریه‌پردازی‌های امروزین دولت اسلامی، مستلزم آشنایی با سابقه تاریخی نظریه ولایت فقیه است؛ به همین جهت، کتاب حاضر در بخش‌هایی از کتاب به بازنگری نظریه‌ها و نظریه‌پردازان شاخص در تاریخ نظریه دولت در اسلام و ولایت فقیه می‌پردازد.
مخاطبان این اثر در بخش‌های مختلف با تطور نظریه «دولت» و «ولایت» به‌ویژه «ولایت فقها» بر جامعه نزد مسلمانان آشنا می‌شوند. در فصل نخست از بخش یک به مجموعه‌ای از مسائل مقدماتی پرداخته شده که درک چگونگی تطور نظریه «دولت» و «ولایت» را آسان می‌سازد. در این فصل برای این که اثبات شود «ولایت فقها» از همان زمان پیامبر(ص) مطرح بوده است به بازنگری تاریخ «اجتهاد» و «فقاهت» در زمان پیامبر(ص) پرداخته شده و در کنار آن، این مسأله به اثبات رسیده که نظریه‌های ارائه شده از سوی نظریه‌پردازان مختلف در طول تاریخ، پیوند محکم و نزدیکی با شرایط ویژه سیاسی اجتماعی عصر خود داشته است.
فصل دوم این بخش با بحث درباره نظرات پیامبر اکرم(ص) درباره دولت و ولایت آغاز می‌شود. نویسنده در این بخش کتاب به این مسأله مهم اشاره می‌کند که فقهای عصر ائمه معصومین نه تنها خود را از عالم سیاست دور نگه نداشتند، بلکه با اذن ائمه معصومین ولایت فقها بر جامعه را تحقق عملی بخشیدند. همچنین در پایان این بخش، تحولات اولیه در نظریه ولایت و زعامت از طرف مهم ترین مکاتب غیر شیعی به بحث کشیده شده است.
فصل نخست از بخش دوم با مهم ترین استدلال‌های اساسی درباره نظریه «ولایت» و «دولت» از طرف امام صادق(ع) و امام باقر(ع) سر و کار دارد. در این بخش اثبات شده است که امام صادق(ع) اعتقاد به ولایت سلاطین عرفی بر جامعه را مردود شمرده و آن را مخالفت صریح با دستورات قرآنی و در حد شرک دانسته‌اند.
فصل دوم از این بخش، مهم ترین بخش این نوشتار است که به نظریه‌پردازی فقهای عصر غیبت در زمینه «دولت»، «ولایت» و «ولایت فقیه» اختصاص دارد. این فصل با بحث درباره نظریه‌های شیخ صدوق و کلینی آغاز می‌شود. در این فصل توجه ویژه‌ای به نظرات شیخ مفید، نخستین فقیه اصولی تاریخ تشیع شده است که کوشش‌هایی را درباره چگونگی پیوند دین و سیاست به خرج داده و عبارات کلیدی او در این باره در طول تاریخ راهنمای دیگر نظریه‌پردازان بوده است.
در این فصل مطالب گسترده‌ای از کارهای «ولایت‌شناسی» به بحث کشیده شده است که مهم-ترین آنها عبارتند از: نفی حاکمیت رؤسا و پادشاهان عرفی از طرف علامه حلی، نظریه ولایت بر جامعه برای کسانی که با زور و سلطه بر سر کار آمده باشند که تحولی است در نظریه اهل سنت که تا به امروز نظریه غالب در جهان اهل سنت است، نفی ولایت سلاطین قاجار به وسیله شیخ جعفر کاشف‌الغطاء و میرزا ابوالقاسم قمی، مقایسه اندیشه دو نظریه‌پرداز عصر مشروطیت، علامه نائینی و شیخ نوری، نظریه‌پردازی همراه با تقیه‌گرایی شدید آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی که فراز و نشیب‌های آن موجب استفاده‌های نابه جای مخالفین نظریه ولایت فقیه و پیوند دین و سیاست شده است و بالاخره نظریه ولایت فقیه در پرتو مردم سالاری دینی که برای پیوند دادن جمهوریت و اسلامیت، حاکمیت مردم و حاکمیت خداوند از جانب امام خمینی(ره) انجام پذیرفت و احتمالا به عنوان یک قضیه مسلط بر نظریه دولت و ولایت تا مدت‌های مدیدی همچنان باقی خواهد ماند. این نظریه از زمان صدور، توجه بسیاری از نظریه‌پردازان جوان این رشته از مطالعات را به خود جلب کرده است. در انتهای این اثر، نمایه‌ای از آیات و روایات نیز درج شده است.
5.    چالش های فکری نظریه ولایت فقیه
نویسنده:  مصطفی جعفرپیشه فرد
ناشر:  بوستان کتاب
در این کتاب که به‏ سفارش مرکز تحقیقات علمی وابسته به دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری نگاشته شده است، به بررسی اهم پرسش‏ها و چالش‌های پیش روی بحث ولایت فقیه پرداخته شده و آن ها را در سه بخش مورد بررسی قرار داده است. نخست آن چه مربوط به مفهوم ولایت می‏باشد، مطرح شده و سپس آن چه به موضوع «انتصاب» ارتباط دارد و در پایان نیز موضوع مدیریت فقهی و شبهاتی که در سازگاری یا ناسازگاری آن با مدیریت علمی مطرح ساخته ‏شده، مورد تحلیل و ارزیابی ‏قرار گرفته است.
6.    بررسی تطبیقی نظریه های ولایت فقیه
نویسنده: شریف لک‌زایی
ناشر:  پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
مهم‌ترین هدف نویسنده این کتاب تبیین دو نظریه عمده درباره نظریه ولایت فقیه است. اول، نظریه‌ای که مقام ولایت فقیه را انتخابی و دیگری نظریه ای که آن را انتصابی می‌داند. اعتقاد به هر کدام از این دیدگاه‌ها الزامات و تبعات خود را دارد و در سطوح پایین‌تر باعث تغییراتی در نوع حکومت و عملکرد حاکمیت می‌شود.
 فصل اول: که به کلیات اختصاص دارد، نویسنده پس از بررسی اجمالی نظام سیاسی دینی از دو منظر مباحث کلامی، اعتقادی و اصولی، فقهی به سراغ نظریه ولایت فقیه می‌رود و سپس مشروعیت نظام سیاسی را در این نظریه بررسی می‌کند.
نویسنده در کتاب خود، در تبیین نقاط افتراق و اشتراک نظریه انتصاب و انتخاب ولایت فقیه، امام خمینی را نماینده نظریه انتصاب و مرحوم حسینعلی منتظری را نماینده نظریه انتخاب معرفی می‌کند. (البته نویسنده معتقد است نظر حضرت امام را باید مورد موشکافی دقیق تری قرار داد و اعتقاد ایشان به نظریه انتصاب، جای تامل و سوال دارد.)
فصل دوم: با عنوان ساختار نظام سیاسی و فرایند قدرت، شرایط رهبری، حوزه اختیارات و وظایف و فرایند قدرت در نظریه ولایت فقیه را بررسی می‌کند.
فصل سوم: رابطه میان حکومت و شهروندان را مورد بحث قرار می‌دهد و فصل چهارم نیز نسبت نظریه ولایت فقیه با سه موضوع جامعه مدنی، مطبوعات و احزاب را تبیین می‌کند.
7.    نگاهی به مبانی قرآنی ولایت فقیه
نویسنده:  علی ذوعلم
ناشر:  مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر
با مطالعه و تعمّق در آیات شریف قرآن کریم، می توان اصول و مبانی کلی نظام حکومتی مورد نظر اسلام را کشف کرد، همان نظامی که سیره و کلام معصومین نیز همواره بر آن تأکید داشته است. کتاب حاضر درصدد است تا این مبانی و اصول را - که در دوران غیبت معصوم(ع) در چارچوب ولایت فقیه تعریف می‌شود- تبیین و تحلیل نماید. از آن جا که تاکنون بحث‌های پیرامون ولایت فقیه عمدتاً کلامی و فقهی بوده است، این اثر می‌تواند یک نوآوری در این مبحث محسوب شود. فصول کتاب عبارتند از:
فصل اول: ضرورتِ اطاعت و پیروی
فصل دوم: اهمیت و ارزش پیروی و فرمانبری
فصل سوم: خداوند، تنها حاکم مطلق
فصل چهارم: ویژگی‌های متنوع
فصل پنجم: آثار پیروی از حقّ
فصل ششم: ویژگی‌های رهبران
فصل هفتم: آثار و نتایج اطاعات از حقّ
فصل هشتم: ویژگی‌های رهبران الهی
فصل نهم: وظیفۀ رهبران الهی در پیروی و اطاعت
فصل دهم: پیامدهای بی توجهی رهبران الهی به چارچوب پیروی و اطاعات
فصل یازدهم: وظایف رهبران الهی نسبت به مردم
فصل دوازدهم: ولایت پذیری: شاخصِ رشد و تعالیِ انسان
ب) تاریخچه ولایت فقیه
1.    پیشینه نظریه ولایت فقیه
نویسنده:  مصطفی جعفرپیشه فرد
ناشر: دبیرخانه مجلس خبرگان
اين کتاب كه توسط نشر دبيرخانه مجلس خبرگان رهبري در اختيار علاقه‏مندان قرار گرفته است با بررسي منابع فقهي و آراي عمومي فقهاي شيعه در دوره‏هاي مختلف، به اين پرسش پاسخ مي‏دهد كه آيا همان گونه ‏كه برخي مطرح ساخته‏اند، نظريه ولايت فقيه، حاصل استنباط فقهاي دو سده اخير است و يا آن‏گونه ‏كه در اين تحقيق نشان داده شده سابقه آن به نخستين مراحل شكل‏گيري تفقه و اجتهاد شيعي برمي‏گردد و پس از آن در دوران بعد نيز همواره مورد توجه و باور فقهي فقيهان شيعه بوده است.
2.    ولایت فقیه در اندیشه فقیهان
نویسنده:  یعقوبعلی برجی
ناشر:  دانشگاه امام صادق(ع) و  انتشارات سمت
در این کتاب به بررسی تاریخی طرح اندیشه ولایت فقیه در اندیشه فقهای شیعه پرداخته شده است. فصول کتاب عبارتند از:
فصل اول: دوره آغاز اجتهاد (از شيخ مفيد تا محقق ًكرًكي)
1ـ1 نگاهي به شرايط سياسي ـ اجتماعي اين دوره
2ـ1 ولايت فقيه از نگاه فقيهان آغاز عصر اجتهاد
3ـ1 ولايت فقيه در عرصه عمل
4ـ1 روند تحول نظريه ولايت فقيه و نقش علامه حلي، محقق حلي و شهيد اول در آن
فصل دوم: دوره صفويه (از محقق كركي تا محقق نراقي)
1ـ2 نگاهي به شرايط سياسي و اجتماعي دوره صفويه
2ـ2 ولايت فقيه از نگاه فقيهان اين دوره (به ويژه محقق كركي و محقق اردبيلي)
3 ـ2 ولايت عامه فقيه و سلطنت مأذون
4ـ2 روند تحول نظرية ولايت فقيه و نقش فيض كاشاني، وحيد بهبهاني و ...
فصل سوم: دوره قاعده مندي نظريه (از محقق نراقي تا محقق ناييني)
 1ـ3 ولايت فقيه از ديدگاه فقيهان اين دوره
2ـ3 پيدايش ديدگاه هاي انتقادي در مسئله ولايت فقيه
فصل چهارم: دوره مشروطه (از محقق ناييني تا امام خميني )
 1ـ4 نگاهي به شرايط سياسي و اجتماعي اين دوره
2ـ4 ولايت فقيه از نگاه فقيهان اين دوره (به ويژه محقق ناييني و آخوند خراساني)
فصل پنجم: دوره درخشش ولايت فقيه در ميدان عمل
1ـ5 ولايت فقيه از نگاه امام خميني+
2ـ5 ولايت فقيه از نگاه فقيهان معاصر امام
3.    سیر تحول اندیشه ولایت فقیه در فقه شناسی شیعه
نویسنده: حجت الله علیمحمدی
ناشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی
كتاب «سير تحول انديشه ولايت فقيه در فقه شناسي شيعه» به بررسي گفته‌ها و آراي فقهاي بزرگ و برجسته از زمان آغاز غيبت كبري تا عصر حاضر پرداخته است و آن را به 5 بخش تقسيم كرده است. در اين كتاب نظرات فقيهان در دو حوزه كلام و فقه بررسي شده است. حوزه كلام و مباحث مربوط به امامت و حكومت كه در بسياري از تحقيق‌ها پيرامون ولايت فقيه مغفول مانده بخش مهمي از پيشينه ولايت فقيه را تشكيل مي‌دهد. در حوزه فقه نيز مطالب مربوط به دولت و حكومت در فقه شيعه همچون خمس، زكات، نماز جمعه و... بحث شده‌اند و از مجموع اين بحث‌ها نمودار حركتي ولايت فقيه ترسيم شده است.
ج) جمهوری اسلامی و قانون اساسی
1.    مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی
نویسنده:  محمدجواد ارسطا
ناشر:  بوستان کتاب
در طي فصول اين کتاب، مهم‌ترين مباني قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران از حيث فقهي، حقوقي و سياسي بررسي و تحليل شده اند و تلاش شده به اهم سوالاتي که در هر يک از موارد مطرح شده است، پاسخ داده شود. کتاب حاضر در 16 فصل سامان يافته و مباحثي نظير حدود اختيارات ولي فقيه، مباني فقهي مجلس خبرگان، نقش مردم در حکومت اسلامي، جايگاه مصلحت در فقه اهل‌بيت و اهل‌سنت و مبناي اعتبار راي اکثريت براساس ضوابط فقهي و موازين حقوقي را بررسي کرده است.
2.    حاکمیت قانون و ولایت مطلقه فقیه
نویسندگان:  عباسعلی کدخدایی و محمد جواهری تهرانی
ناشر:  دادگستر
این پژوهش در دو بخش که هر یک مشتمل بر دو فصل است، تنظیم گردیده است. در بخش نخست، با شیوه توصیفی و تاریخی به مفاهیم، پیشینه، مبانی و مولفه‌های نظریه ولایت مطلقه فقیه در فقه امامیه و نظریه سیاسی اسلام پرداخته شده است. فصل دوم از این بخش نیز عهده دار تبیین تاریخچه، مفاهیم، عناصر و بنیان‌های اصل حاکمیت قانون در سنت حقوقی غرب می‌باشد.
بخش دوم این کتاب بازتاب حاکمیت قانون در نظام ولایت مطلقه را تصویر نموده است. پس از تبیین انعکاس نظریه ولایت مطلقه فقیه در حقوق اساسی جمهوری اسلامی و سنت ایرانی حاکمیت قانون (فصل نخست)، به صورت تحلیلی، ضمن نسبت سنجی میان عناصر دو نظریه یاد شده، زمینه‌های تعارض احتمالی میان آن ها مورد کاوش قرار گرفته است.
3.    نهاد رهبری در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران
نویسنده: محمدرضا نبی زاده اربابی
ناشر:  بقیه العتره
نهاد رهبری در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، طرحی نوین بوده که در نظام های سیاسی دنیا بی سابقه و منحصر به فرد است. بر این اساس، در این کتاب با استفاده از منابع فقهی (آیات، روایات، ادله عقلی و نظریات فقها) به ضرورت اداره امور جامعه اسلامی توسط فقیه جامع الشرایط اشاره شده و در قالب یک بخش به طور مستقل بیان می‌گردد. در بخش دوم نهاد رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مورد بررسی قرار گرفته و مواردی همچون زمینه های فکری و حقوقی ولایت فقیه در قانون اساسی و شرایط و صفات لازم رهبری و وظایف و اختیارات رهبری تبیین شده است. در بخش سوم شرایط تشکیل شورای موقت رهبری مورد بررسی واقع شده است. بخش چهارم کتاب با عنوان نتیجه حاصله از مباحث مطرح شده به بررسی تطبیقی جایگاه نهاد رهبری با جایگاه نهاد رهبری یا رؤسای کشورهای فرانسه، انگلستان و آمریکا پرداخته و در ادامه شبهاتی که نسبت به وظایف و اختیارات ولی فقیه و نیز نقش حاکمیت ملت در چگونگی تصدی ولایت و امامت جامعه اسلامی و نحوه اعمال حکومت در نظام متکی به اصل ولایت فقیه مطرح شده اند، مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند.
د) اختیارات ولی فقیه
1.    ولایت فقیه؛ مبانی، ادله و اختیارات
نویسنده: مهدی هادوی تهرانی
ناشر:  کانون اندیشه جوان.
این کتاب گزارشی فشرده از مبانی فكری حكومت اسلامی و پايه‏های كلامی و فقهی آن است. در بخش نخست با عنوان «مقدّمات»، تلاش شده اساسی‏ترين پرسش‏های كلامی در زمينه حكومت دينی، به طور عامّ و حكومت اسلامی به طور خاصّ پاسخ داده شود.
در بخش دوم با عنوان «ولايت فقيه»، پيشينه‏های تاريخی و ادلّه عقلی و نقلی و حدود و شرايط ولايت فقيه بيان و به مشهورترين و شايد جديدترين شبهات مربوط به آن پاسخ داده شده است.
2.    شؤون و اختیارات مطلقه ولایت فقیه
نویسنده:  محمدعلی قهرمانلو
ناشر:  وثوق.
در این نوشتار با استناد به احادیث و روایات معصومین و نیز اصل‌هایی از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران شئون و اختیارات مطلقه ولی فقیه تبیین شده است. کتاب شامل این مباحث می باشد: ویژگی‌های حکومت اسلامی، صفات قانون‌گذار، لزوم تشکیل حکومت اسلامی، علل وجوب تشکیل حکومت بر فقها، فرد لایق برای حکومت، صفات ویژه ولی فقیه، اختیارات ولی فقیه و وظایف ولی فقیه.

 

 

سطح فرهیختگان

الف) مبانی نظری ولایت فقیه
1.         ولایت فقیه
نویسنده:  امام خمینی
ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی

امام خمينی در كتاب «ولايت فقيه» با عنايت و تأكيد بسيار، اصل «ولايت»- كه ‏اساس و پايه تمام وظايف است- به­خصوص ولايت در امر حكومت و جنبه‏های سياسی آن را مورد بررسی قرار داده‏اند. ایشان علاوه بر تبيين عوامل سياسی و اجتماعی كه سبب شده است تا اين مهم­ترين موضوع اسلامی مورد بی‏اعتنايی قرار گيرد، در ضمن بحث­های ‏استدلالی فقهی، به برنامه‏ريزی عملی برای تحقق ولايت فقيه در امر حكومت با مطرح كردن راه‏های مشخص نيز توجه داشته‏اند.
حضرت امام در اين كتاب مواردی را به عنوان دلايل ضرورت تشكيل حكومت اسلامی ذكر می‏كنند كه عبارتند از:
­­­
 1- عمل پيامبر در تشكيل حكومت.
2- ضرورت استمرار اجرای احكام الهی كه فقط در زمان پيامبر ضرورت ندارد بلكه برای هميشه است.
3- ماهيت و كيفيت قوانين اسلام كه بدون حكومت قابل اجرا نيست. مثل: احكام مالی، دفاع ملی، و احكام حقوقی و جزايی.
امام خمينی پس از بيان مستدل ضرورت حكومت اسلامی، به سابقه تاريخی انحراف از اين اصل (كه به عصر بنی اميه بازمی‏گردد و در دوران بنی عباس ادامه می‏يابد) اشاره می‏كنند. حضرت امام تأكيد می‏كنند كه عقل و شرع بر قيام برای تغيير وضع موجود حكم می‏كنند، پس وقوع يك انقلاب سياسی ضرورت می‏يابد و علاوه بر ضرورت جلوگيری از حكومت طاغوتی و لزوم ايجاد زمينه لازم برای حكومت اسلامی و پياده شدن احكام اسلام، لزوم وحدت امت اسلامی كه بر اثر عوامل گوناگون داخلی و خارجی دچار تفرقه شده و نيز لزوم نجات مردم مظلوم و محروم كه از تكاليف الهی مسلمين به­خصوص ‏علما می‏باشد، انجام يك انقلاب سياسی را ضروری می‏سازد.
بخش مهمی از كتاب «ولايت فقيه» به بيان فرق حكومت اسلامی با ساير حكومت­ها اختصاص يافته است و به اين نكته اشاره شده است كه حكومت اسلامی نوع خاصی از حكومت مشروطه است، يعنی مشروط به قوانين اسلام؛ حضرت امام در ادامه مباحث ولايت فقيه به شرايط زمامدار كه مستقيماً ناشی از طبيعت روش حكومت اسلامی است اشاره می‏كند و می‏فرمايد: پس از شرايط عامه مثل عقل و تدبير برای زمامدار دو شرط اساسی وجود دارد كه عبارتند از: علم به قانون و عدالت. ولايت فقيه در عصر غيبت موضوع مباحث بعدی كتاب است.
حضرت امام پس از اين مباحث به هدف‏های عالی حكومت و ویژگی­های لازم برای حاكم‏ اشاره می‏كنند و با ذكر اخبار و استدلال بر آن­ها به اثبات ولايت برای فقيه در معنای تصدی حكومت می‏پردازند كه قسمت اعظم اين كتاب را همين مباحث تشكيل می‏دهد. بخش پايانی كتاب به ضرورت برنامه‏ريزی مبارزه طولانی برای رسيدن به اين هدف الهی اختصاص يافته است.
2.       تحقیقی پیرامون ولایت فقیه
نویسنده: حبیب الله طاهری
ناشر: دفتر انتشارات اسلامی
در مسأله ولایت فقیه نظرات مختلفی بیان شده است؛ برخی آن را به طور مطلق پذیرفته و حتی از ضروریات و بدیهیات دانسته­اند که نیاز به استدلال ندارد (ولایت مطلقه)، عده­ای دیگر آن را در حد امور حسبیه و لوازم قضا پذیرفته­اند (ولایت محدود) و عده­ای دیگر آن را به­طور کلی انکار نموده و برای فقیه در زمان غیبت کم­ترین ولایتی قائل نشده­اند و فقیه را همانند یک فرد عادی تلقی کرده­اند. در این کتاب بر اساس نظریه اول مطالب در هشت فصل تنظیم شده است. این هشت فصل عبارتند از: اصل آزادی و استقلال، ولایت تکوینی و تشریعی پیامبر(ص) و ائمه ، حکومت در اسلام، شرایط حاکم در اسلام، تعیین حاکم به نصب است یا به انتخاب، دلایل ولایت فقیه، حدود ولایت فقیه، پاسخ به شبهات منکرین ولایت فقیه.
3.       ولايت فقيه، ولايت فقاهت و عدالت
نویسنده:  آيت الله جوادي آملي
ناشر:  اسراء
ظرافت موضوع ولایت فقیه و نوپایی طرح آن و تراوش ذهنی اندیشمندان از سویی و هجوم فکری و فرهنگی بیگانگان برای ایجاد تردید و تزلزل در آن از سوی دیگر سبب طرح پرسش­ها و شبهاتی در این زمینه گردیده و ضرورت روشنگری بیشتر را نمایان ساخته است. این کتاب پاسخی است درخور و به­هنگام به این تقابل فکری و رساندن اندیشه صحیح به ساحل صلاح. این کتاب متقن و استدلالی در هفت فصل تنظیم شده است:
فصل اول: انسان، آزادی، عبودیت قانون.
فصل دوم: حکومت اسلامی و اهداف آن.
فصل سوم: ضرورت ولایت فقیه.
فصل چهارم: ولایت فقیه یا وکالت فقیه؟
فصل پنجم: وظایف و اختیارات ولی فقیه.
فصل ششم: امام خمینی ؛ ولایت فقیه و عزت مردم.
فصل هفتم: پرسش و پاسخ؛ نقد و جواب.
4.       بنیان حکومت در اسلام
نویسنده: سیدکاظم حائری
ناشر:  اداره کل انتشارات و تبلیغات وزارت ارشاد
این کتاب درصدد یافتن نظریه حکومتی اسلام در زمان غیبت است. آن­چه از منابع شیعی و از فتاوای شماری از دانشمندان مکتب اهل­البیت (امامان معصوم ) برمی­آید، روشی است که به عنوان «ولایت فقیه» شناخته شده که با وجود شرایط خاص این هدف باید عملی گردد.
کتاب «بنیان حکومت در اسلام» بررسی نظام دموکراسی، نظام شورایی و نظام مبتنی بر ولایت فقیه را بر عهده گرفته که به طور خلاصه در سه گفتار ارائه شده است:
گفتار اول: دموکراسی. (در کنار بحث، اشاره‌ای کوتاه پیرامون استبداد و نظام­های شده ­است.)
گفتار دوم: شورا.
گفتار سوم: ولایت فقیه.
5.       حدود ولايت حاكم اسلامي؛ترجمه مبحث ولايت فقيه از كتاب عوائد الايام
نویسنده:  ملااحمد نراقي، مترجم: مرتضی حاجعلی فرد
ناشر: کاشف
اين كتاب فصلي از كتاب عوائد الايام مرحوم ملا احمد نراقي است كه در آن راجع به اهميت وظايف علماء و ولايت آن­ها در جامعه اسلامي با استفاده از منابع اسلامي و استدلالات مربوطه بيان شده است. استفاده از اين كتاب به جهت وزانت علمی بالا براي سطح فرهیخته توصیه می­شود. لازم به ذکر است در پايان، سيد ياسين موسوي پيوستي در مورد ماخذ روايات کتاب آورده و توضيحی در خصوص بعضي قواعد و اصطلاحات فقهي ارائه كرده است.
6.       تنبيه الامه و تنزيه المله يا حکومت از نظر اسلام
نویسنده:  میرزا محمّدحسين ناييني
ناشر: بوستان کتاب
تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة رساله‌ای سیاسی از محمدحسین نائینی درباره نظریه شیعی در خصوص حکومت جور در دوره غیبت و در دفاع از حکومت انتخابی و مخالفت با سلطنت مطلقه و حکومت استبدادی می­باشد که آن را در ربیع‌الاول ۱۳۲۷ ق (پس از به توپ بستن مجلس شورای ملی و پیش از فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان) نوشته و در همان سال در بغداد به چاپ رسیده است.
کتاب به گفته نگارنده «در تشریح حقیقت استبداد و مشروطیت دولت و تحقیق قانون اساسی و مجلس شورای ملی و توضیح معنای حریّت و مساوات است»؛ او استبداد را به دو نوع استبداد سیاسی و استبداد دینی تقسیم کرده و از میان بردن استبداد دینی را بسیار دشوارتر می‌داند.
تنبیه الامه در یک دیباچه، پنج فصل و یک خاتمه نوشته شده است که عبارتند از:
فصل اول: اصل حکومت دینی و عقلی مشروطه است.
- حکومت غیراستبدادی و محدود یا حکومت عقلی و شرعی
- مشورت اساس حکومت شرعی و عقلی
- معاویه بنیان‌گذار استبداد در اسلام
- عصمت شیعی و بیعت سنی مبنای محدودیت اسلام
فصل دوم: ادله وجوب محدود کردن سلطنت
فصل سوم: در لزوم تشکیل حکومت مشروطه
فصل چهارم: شبهات مخالفین مشروطه
فصل پنجم: شرایط و وظایف نمایندگان مجلس
خاتمه:
7.       دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه(8 جلد)
نویسنده:  حسینعلی منتظری، ترجمه محمود صلواتی
ناشر:  کیهان
در اين كتاب صرفا به تبيين مباني فقهي حكومت اسلامي و درج مباحث كلي و جمع‌آوري آيات، روايات و نقل نقطه­ نظرهاي برخي از فقها و علما پرداخته شده که مجموعه آن در يك مقدمه و هشت بخش و يك خاتمه به شرح ذیل نگاشته شده است:
مقدمه: مقدمه كتاب مشتمل است بر مطالبي پيرامون ضرورت وجود دولت و حكومت براي جوامع، آشنايي اجمالي با انواع حكومت­هاي رايج در جهان، حكومت اسلامي و ضرورت تشكيل آن در همه اعصار و ازمنه، استمرار حكومت انبيا و ائمه معصومين در ولايت فقيه، لزوم دخالت علما در مسائل سياسي اجتماعي مسلمانان و مسائلی از اين قبيل.
بخش اول: در اين بخش پيرامون مقتضاي اصل عملي فقهي در مسأله حكومت و ولايت، با قطع نظر از ساير ادله مربوطه سخن گفته شده است.
بخش دوم: در بيان اثبات اجمالي ولايت رسول خدا(ص) و ائمه معصومين .
بخش سوم: در رابطه با لزوم حكومت و ضرورت ايجاد آن در همه زمان­ها.
بخش چهارم: در رابطه با شرايط و ويژگي­هاي حاكم اسلامي.
بخش پنجم: در اين بخش چگونگي انعقاد امامت، كيفيت حاكميت يافتن فقيه و اين­كه آيا تعيين رهبري با نصب كلي از جانب امامان معصوم صورت گرفته و يا اين­كه با انتخاب عمومي مردم مسلمان، فقهاي واجد شرايط برگزيده مي‎شوند، بحث شده است.
بخش ششم: پيرامون حدود ولايت فقيه، شرح وظايف ولي فقيه، نقش قواي سه گانه (قواي مقننه، مجريه و قضائيه) وظايف رهبر در مقابل اسلام و مردم و وظايف مردم در مقابل رهبر تدوین شده است.
بخش هفتم: پيرامون اخلاق حكومتي اسلام، سيره و اخلاق عملي حاكم و ساير كارگزاران حكومت اسلامي اعم از زندگي شخصي، خوراك و پوشاك و ارتباطات اجتماعي آنان نگاشته شده  است.
بخش هشتم: در این بخش منابع مالي حكومت اسلامي طي چند فصل مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.
خاتمه: در خاتمه كتاب عهدنامه معروف حضرت اميرالمؤمنين(ع) به مالك اشتر كه مشتمل بر مطالب بسيار مهم و اساسي در رابطه با اداره حكومت اسلامي است به عنوان حُسن خِتام درج شده است.
8.       ولایت فقیه در حکومت اسلام(4 جلد)
نویسنده:  علامه طهرانی
ناشر:  علامه طباطبایی مشهد
این کتاب در ادامه مباحثی که علامه طهرانی در شهر مشهد با عنوان «وظیفه فرد مسلمان در احیای حکومت اسلام» بیان داشته­اند، نوشته شده است و به صورت تقریبا مفصل به بحث ولایت فقیه از نظر اسلام پرداخته شده است. این کتاب که مباحث دروس علامه طهرانی در مشهد مقدس است، در چهل و هشت درس و چهار جلد تنظیم شده است.
9.       شئون و اختیارات ولی فقیه؛ ترجمه مبحث ولایت فقیه از کتاب البیع
نویسنده: امام خمینی 
ناشر:  وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
حضرت امام خمینی در خلال سال­های تدریس خارج فقه در حوزه­های قم و نجف اشرف، علاوه بر تألیفات دیگر فقهی، هفت جلد کتاب نیز در زمینه آداب و احکام تجارت معامله نگاشته­اند. دو جلد اول با عنوان «المکاسب المحرمه» اختصاص به مباحث مربوط به معاملات حرام دارد و پنج جلد دیگر که کتاب «البیع» نام دارد در باب احکام و اقسام معامله تدوین شده است.
بحث از ولایت فقیه در کتب فقهی به مناسبت‌های مختلف مطرح شده است که یکی از این مناسبت­ها بحث درباره اولیای تصرف و نحوه تصرف ایشان در اموال مولی علیهم(اموال کسانی است که تصرف آنان در اموالشان شرعاً معتبر نیست) می­باشد. حضرت امام خمینی به تبع مرحوم شیخ انصاری هنگام بحث درباره موضوع مذکور به طرح مسأله ولایت فقیه پرداخته­اند.
ب) تاریخچه ولایت فقیه
1.         فقها و حکومت؛ پژوهشی در تاریخ فقه سیاسی شیعه
نویسنده: محمد جعفری هرندی
ناشر:  روزنه
در مقدمه کتاب به تعریف فقه و سیاست و حکومت و نکاتی که توجه به آن­ها در بهره­گیری از مباحث مفید است، پرداخته شده است که این مباحث اصلی تحت چهار عنوان مطرح شده­اند. چون رخدادها و عوامل اجتماعی و جغرافیایی و روحیات مردمی در تشریع احکام و آراء فقها اثر قابل­توجهی دارد، هر یک از عنوان­های مزبور در پنج مقطع زمانی و در فصلی جداگانه مورد بررسی قرار گرفته است.
عناوین چهارگانه عبارتند از:
1. مبنای مشروعیت حکومت و دولت در اسلام.
2. وظایف حکومت اسلامی در امور عمومی.
3. وظایف حکومت اسلامی در برخورد با امور خارجی.
4. موقعیت حکومت در امور خصوصی مردم.
مقاطع زمانی نیز به ترتیب زیر می­باشند:
1. دوره حضور پیامبر اسلام و نزول وحی.
2. دوره صحابه تا انقراض حکومت امویان.
3. دوره حکومت عباسیان تا انقراض حکومت ایشان به دست مغولان.
4. دوره حکومت مغولان تا تشکیل دولت­ها در سرزمین­های اسلامی به شیوۀ اروپایی.
5. دوره تشکیل دولت­ در سرزمین­های اسلامی به شیوۀ اروپاییان تا زمان حاضر.
6. جمع­بندی و نتیجه­گیری.
2.       فقيهان امامي و عرصه­هاي ولايت فقيه
نویسنده:  زیر نظر آیت الله صادق لاریجانی
ناشر: دانشگاه علوم اسلامی رضوی
«فقیهان امامی و عرصه‌های ولایت فقیه»، پژوهشی جدید با هدف «استقراء در کلمات فقها و یافتن موارد رجوع به فقیه در سراسر فقه» است. این کار براساس یک طرح پژهشی که در دانشگاه علوم رضوی دنبال می‌شود، انجام یافته است. سه بخش دیگر این طرح عبارتند از:
بخش اول: مباحث کلامی فلسفی در باب حکومت، مانند: «حقیقت حکومت»، «معیار مشروعیت حکومت ها» و «دخالت شریعت در سیاست و حکومت».
بخش دوم: ادّله ولایت فقیه و بررسی روایات مربوط به این بحث.
بخش سوم:  مباحث جانبی که برای پاسخ گویی به برخی شبهات در باب ولایت فقیه مطرح شده است؛ مانند بیعت، نسبت وکالت و ولایت.
که این طرح زیر نظر آیت الله صادق لاریجانی و با همکاری گروهی از محققان «مرکز پژوهش دانشگاه علوم اسلامی رضوی» در حال انجام است. بخش کنونی در هزار و یکصد صفحه و در دو جلد عرضه شده که مشتمل بر سه فصل است:
فصل اول: به بررسی واژگان پرداخته می‌شود. واژه‌های «حاکم»، «امام» «سلطان»، «والی» و «ناظر» که در تعبیرات فقها، کاربرد فراوانی دارد به لحاظ مفهومی و مصداقی مورد بحث قرار گرفته است. در ادامه به دلایل عمومی ولایت فقیه مانند: نصب فقیه، نیابت از امام و وکالت از امام که در کلمات فقها، به عنوان «مبنا» دیده می‌شود، اشاره شده است.
فصل دوم: مهم‌ترین و گسترده‌ترین بخش کتاب است که با فحص در ابواب فقهی، عبارت‌های مرتبط با موضوع گردآوری شده است. عبارت‌های انتخابی، در ذیل 49 باب فقهی تنظیم و تحت 130 مبحث دسته­بندی گردیده است.
نویسندگان در فصل پایانی کتاب، عبارت‌ها را بر مبنای کتاب و تاریخِ تألیف آن ارائه و فهرست کرده­اند، تا آن­چه که در ابواب فصل پیشین، براساس نظم ابواب فقهی: طهارت، صلاه، زکات تا حدود و دیات قابل دسترسی است، اکنون بر اساس آرای هر فقیه نیز قابل مراجعه باشد. این فصل از شیخ صدوق و مفید آغاز شده و تا شیخ انصاری و میرزای آشتیانی، دنبال می‌شود. البته چون در فصل قبل، عبارت‌ها عینا آورده شده، در این­جا به ذکر عناوین هر مبحث و شماره صفحه عبارت ذکر شده اکتفا گردیده است.
3.       اندیشه سیاسی ملااحمد نراقی
نویسنده:  سیدسجاد ایزدهی
ناشر: بوستان کتاب
فقها همواره در کتاب­های فقهی خود بر نظریه سیاسی شیعه در قالب ولایت فقیه تأکید می­کردند. از جمله فقهایی که به تدوین این نظریه سیاسی همت گماشت، ملا احمد نراقی است که برای اولین بار ولایت عامه فقها را در بابی جداگانه و در قالبی استدلالی مطرح کرد. در این کتاب جنبه‌های فلسفی و اخلاقی فاضل نراقی [که عمدتاً در حوزه علم سیاست مورد استفاده قرار می­گیرد] بررسی نشده و تنها به کتاب­های فقهی و کلمات ایشان که مرتبط با فقه سیاسی است، استناد شده است. این کتاب در هفت فصل تنظیم شده است. در فصل اول به زندگی و زمانه نراقی پرداخته شده است. در فصل دوم مفاهیم و کلیات اندیشه وی بیان شده است. در فصل سوم جایگاه سیاست در اندیشه وی تبیین شده است. فصل چهارم قواعد فقه سیاسی از نظر نراقی مورد بحث قرار داده است. در فصل پنجم حیات سیاسی در گستره فقه سیاسی در عصر غیبت مورد بررسی قرار گرفته است و در فصل هفتم و آخر حکومت از دیدگاه ملااحمد نراقی تبیین شده است.
4.       حکومت و نظام سیاسی اسلام از نظر شیخ انصاری
نویسنده:  عباس حسینی قائم مقامی
ناشر: کنگره جهانی بزرگداشت دویستمین سالگرد شیخ انصاری
بدون تردید از جمله فقیهان وارسته­ای که در مقدم­ترین صفوف کاروان فقاهت قرار دارد بلکه از بنیانگذاران تفکر فقهی معاصر شیعه به شمار می­آید، استاد فقهای قرن اخیر شیخ مرتضی انصاری دزفولی است. کاوش­های محققانه و مجتهدانه صاحب­نظران با دیدگاه­های گوناگون در ابعاد مختلف اندیشه فقهی شخصیتی چون شیخ اعظم انصاری که تبلور قوی­ترین تفکر فقاهتی عصر اخیر است، می­تواند گامی مؤثر در جهت تحقق این هدف بزرگ باشد. در این کتاب حکومت و نظام سیاسی اسلام از نظر شیخ انصاری بررسی شده است.
5.       اندیشه سیاسی آیت الله مطهری
نویسنده:  نجف لک زایی
ناشر:  مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی
این مجموعه مقالات با این انگیزه که پاسخ برخی از مسائل فرازمانی و پرسش­های پایدار عرصه تفکر سیاسی و زندگی اجتماعی انسان را از منظر شهید مطهری به دست دهد، با همدلی و همراهی جمعی از اصحاب فکر و اهل قلم طراحی و ارائه شده است. در مقاله اول ضمن نقد و بررسی پاسخ­های مختلفی که به پرسش «چیستی و هستی جامعه» و «رابطه انسان و جامعه» داده شده، پاسخ شهید مطهری نیز بیان شده است. در مقاله دوم مفاهیم و پرسش­های مربوط به «حق، عدالت و برابری» مورد کاوش قرار گرفته است. پرسش از نظام سیاسی مطلوب که «حکومت اسلامی» است موضوع مقاله سوم است. دیدگاه شهید مطهری درباره «آزادی» محور مقاله چهارم است و در آخرین مقاله به موضوع «انقلاب و تحولات اجتماعی» پرداخته شده است.
ج) جمهوری اسلامی و قانون اساسی
1.         مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی
نویسنده:  محمدجواد ارسطا
ناشر: بوستان کتاب
در طي فصول اين کتاب، مهم‌ترين مباني قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران از حيث فقهي، حقوقي و سياسي بررسي و تحليل شده­اند و تلاش شده به اهم سوالاتي که در هر يک از موارد مطرح شده است، پاسخ داده شود. کتاب حاضر در 16 فصل سامان يافته و مباحثي نظير حدود اختيارات ولي فقيه، مباني فقهي مجلس خبرگان، نقش مردم در حکومت اسلامي، جايگاه مصلحت در فقه اهل‌بيت و اهل‌سنت و مبناي اعتبار راي اکثريت براساس ضوابط فقهي و موازين حقوقي را بررسي کرده است.
2.       ولایت مطلقه فقیه از دیدگاه امام خمینی ­ (ثبات یا تحول نظری)
نویسنده: بهرام اخوان کاظمی
ناشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی
سوال اصلی مطرح شده در این کتاب این است که آیا نظریه ولایت فقیه در سیره نظری و عملی امام خمینی قدمت، ثبات و انسجام قطعی دارد؟ برای پاسخ به این سوال فرضیه ای مطرح شده است که ضمن پاسخ مثبت به سوال اصلی بیان می‌دارد که ارائه و اعلام کامل نظر امام خمینی پیرامون ولایت فقیه به سبب رعایت مصالح اسلام و مردم و با توجه به مقتضیات زمانی و مکانی به شکل تدریجی صورت گرفته است.
بخش‌های مختلف این کتاب عبارتند از:
بخش اول: گفتاری در باب ولایت فقیه
بخش دوم: برخی برداشت‌ها درباره ی گسست نظریه ولایت فقیه
بخش سوم: ولایت مطلقه فقیه در سیره نظری و عملی حضرت امام
بخش چهارم: اجتهاد و نظریه ولایت مطلقه فقیه
بخش پنجم: جایگاه مردم در نظریه ولایت مطلقه فقیه
بخش ششم: روحانیان و نظریه ولایت مطلقه فقیه
بخش هفتم: جایگاه برخی سیاست‌ها و اصول در ارائه تدریجی نظریه ولایت مطلقه فقیه و پاسخ به پاره‌ای از شبهات
د) منتقدان[1]
1.         حکومت ولایی
نویسنده:  محسن کدیور
ناشر: نشر نی
محور اصلی مطرح شده در این کتاب محور «ولایت» است. محور ولایت یکی از چهار محور نظریۀ رسمی «ولایت انتصابی مطلقه فقیه» است. ولایت نوعی رابطه بین حاکم الهی و مردم است و حکومتی که رابطۀ خود را با مردم بر اساس ولایت پایه­گذاری کرده، حکومت ولایی نامیده شده است. به نظر نویسنده این کتاب، حکومت ولایی را از سه زاویه می­باید مورد بحث، تحلیل و مطالعه دقیق قرار داد. اول، مبادی تصوری ولایت. دوم، مبادی تصدیقی ولایت و سوم، پیامدها، لوازم، ریشه­ها و احکام ولایت. آن­چه در این کتاب عرضه شده دوسوم از مباحث حکومت ولایی؛ یعنی زاویۀ اول و دوم است.
2.       نظریه­های دولت در فقه شیعه
نویسنده:  محسن کدیور
ناشر: نشر نی
در این کتاب کوشش می­شود با روش انتقادی و با اتکاء به منابع دست اول مبادی تصوری و پیش­فرض­ها، مبانی تصدیقی و دلایل، لوازم و پیامدهای دیدگاه­های مختلف اندیشه سیاسی در اسلام تبیین گردد. این کتاب در نه فصل و یک مقدمه تنظیم شده است که جزییات این فصول به قرار زیر است:
فصل اول: سلطنت مشروعه
فصل دوم: ولایت انتصابی عامه فقیهان
فصل سوم: ولایت انتصابی عامه شورای مراجع تقلید
فصل چهارم: ولایت انتصابی مطلقه فقیهان
فصل پنجم: دولت مشروطه (با اذن و نظارت فقیهان)
فصل ششم: خلافت مردم با نظارت مرجعیت
فصل هفتم: ولایت انتخابی مقیده فقیه
فصل هشتم: دولت انتخابی اسلامی
فصل نهم: وکالت مالکان شخصی مشاع.
3.       تفصیل و تحلیل ولایت مطلقه فقیه
نویسنده:  نهضت آزادی ایران
با توجه به نقش تعیین­کننده­ای که نظریه «ولایت مطلقه فقیه» در سرنوشت ایران و اسلام دارد، این کتاب به بررسی و تحقیق مسأله از نظر حقوقی، اعتقادی، فقهی، سیاسی و اجتماعی پرداخته است. این کتاب پس از انتشار نامه حضرت امام خمینی به آیت الله خامنه­ای در سال 66 منتشر شد و مباحث کتاب در چهار بخش آمده است:
بخش اول: تاریخچه و تحلیل انقلاب چهارم.
بخش دوم: بررسی عقیدتی از دیدگاه قرآن و سنت و عترت.
بخش سوم: بررسی حقوقی و قانونی از دید انقلاب و نظام.
بخش چهارم: جنبه­های سیاسی، اجتماعی و جمع­بندی نهایی.
ه) پاسخ به شبهات
1.         نظام معقول، تحلیل مبنایی نظام ولایت فقیه با نگاهی به نظرات منتقدین
نویسنده:  علیرضا پیروزمند
ناشر: کیهان
در این کتاب، طی پنج بخش مباحثی درباره مبانی نظام حکومتی ولایت فقیه و نظرات برخی منتقدان گرد آمده است. در بخش نخست مولف ذیل عنوان «بررسی معنای ولایت بر جامعه» تعریف‌ها و معنای ولایت فردی و اجتماعی و روند تحولات آن را به دست می‌دهد. در بخش دوم زوایای گوناگون ولایت دینی بر جامعه با مقولاتی نظیر گستردگی ولایت دینی، نقش رهبر در نظام ولایت دینی تبیین می‌شود. همچنین پاسخ برخی شبهات مقوله ولایت فراهم می‌آید. بخش‌های دیگر کتاب عبارت‌اند از: ضرورت فقاهت در ولایت دینی، اثبات مطلقه بودن ولایت فقیه و بررسی نقش مردم در نظریه نظام ولایت فقیه.
2.       حکمت حکومت فقیه؛ پاسخ به شبهات درباره حکومت دینی
نویسنده:  حسن ممدوحی
ناشر: بوستان کتاب
مطالب اين کتاب در دو بخش عمده «دين» و «حكومت دينی» عرضه شده است. در بخش اول به این سوالات پاسخ داده شده است:
1. وظيفه دين چيست؟
2. شعاع و قلمرو دين تا كجاست؟
3. دين در چه اموری حق دخالت دارد؟
4. آيا حكومت و ولايت بر مردم نيز، در قلمرو دين قرار دارد؟
5. آيا در همه پديده‏ها و جريان‏های اجتماعی، اقتصادی و سياسی می‏توان از دين دستور گرفت؟
6. آيا مديريت دينی و حكومت مذهب پذيرفتنی است؟
7. آيا دين می‏تواند در امور دنيوی دخالت كند، يا فقط عهده‏دار دعوت به آخرت‏ است؟ بدان معنا كه آيا دستورات دينی سعادت دنيوی را هم تضمين می‏كند، يا به تأمين سعادت جهان ديگر اختصاص دارد؟
همچنین به مساله دين از نگاه قرآن‏ نیز پرداخته شده است.
در فصل دوم به بررسی مفهوم ولايت و فقاهت پرداخته شده است. در فصل سوم موضوع حكومت دينی ‏با زیر شاخه هایی مانند دين در بستر حاكميت‏ مورد توجه واقع شده است. در فصل چهارم ضرورت تشكيل حكومت دينی‏ بررسی شده است. در این بخش به سخنان علما و بزرگان دینی در مورد لزوم حکومت اشاره شده است. در فصل ششم به بررسی مسائل مطرح شده پيرامون ولايت فقيه‏ مانند فقاهت شرط اوّل ولايت‏، مسئله تعيين ولیّ فقيه‏، مسئله جواز انفكاك مرجعيت از رهبری‏، احتمالات در شيوه نصب ولی‏، توهم استبداد از حاكميت فقيه‏، ولايت شورايی‏، ولايت فقيه و تعيين جانشين‏ و... پرداخته شده است.
[1]. در این قسمت کُتبی را که منتقدان نظریه ولایت مطلقه انتصابی فقیه نوشته­اند آورده­ایم.

CAPTCHA
سوال امنیتی
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.